İşte Ömer Aşçı’nın kalemindne Uşak’ın Kuayı Milliyeci Efesi “Düzkışla Köylü Üçdaşşk Mustafa Efe”si
Sayın Aşçı, araştırmasına şöyle, “Uşak ili Banaz ilçesi Düzkışla Köyü sakinlerinden Kuvayi Milliye yanlısı Üçdaşşk Mustafa Efe’'nin torunu Ali Rıza Arslan Bey ve Uşak ili Banaz ilçesi Corum Köyü sakinlerinden Ahmet Kavak anlatımlarından yararlanılmıştır. Hikayeyi bilenlerin düzeltme yapmasını rica ederim.” Küçük bir notla başlıyor.
“Banaz Karakol Komutanı Arnavut Tevfik Çavuş’un dayağına isyan ederek dağa çıkmıştır”
Mustafa; Kütahya Vilayeti Uşak Kazası Düzkışla Köyü’nde 1885 yılında doğmuştur. Ailesinin Dolayköy’den geldiği rivayet olunmaktadır. Askerlik çağına yaklaştığı yıllarda bölgede türeyen eşkıyanın en gaddarı Yüğlüklü Veysel Efe’nin kızanı Göcenoğlu Mahmut(Yılmaz) ile akrabalığından dolayı Banaz Karakol Komutanı’nın yaptığı tahkikatta takibe alınmıştır. Komutanın acımasızlığı dillere destandır. Birçok ismi haksız yere idama yolladığı rivayet edilmektedir.
Mustafa iri yapılı bıçkın bir delikanlıdır. Banaz Karakol Komutanı Arnavut Tevfik Çavuş’un dayağına isyan ederek dağa çıkmıştır. Yüğlüklü Veysel Efe’ye katılmayıp asker kaçağı bir grup gençle eşkıyalığa başlamıştır. Cesareti ve atikliği nedeniyle Üçdaşşk Mustafa Efe namıyla anılmaya başlamıştır. Hayatta kalmak için yol keser köy basar. Namı yayılmaya başlamış fakat Banaz Karakol Komutanı’da peşine düşmüştür.
Banaz Karakol Komutanı Tevfik Çavuş’un uzun bir takipten sonra yaptığı bir baskınında bütün adamları öldürülse de kendi kaçmayı başarmıştır.
“Afyon’da bir çiftlikte ırgatlık yapar”
Afyon tarafına yaya yol alırken bir bayırda beş çift öküzle tarla süren bir ırgat grubuyla karşılaşır. Onlara silahını saklayarak yanaşır ve sorar;
-Selamün Aleyküm ağalar... Bu tarla sizin midir?
-Aleyküm selam. Hayır beyim biz ırgatız.
-İşe ihtiyacım var, ağanıza söyleyiverseniz?
-Akşam olsun köye gideriz. Ağaya kendin sorarsın.
Akşam olunca köye gidip ağadan iş istemiş. Ağa kabul etmiş.Ahıra bir yer ayarlamışlar ve orada yatıp kalkmaya başlamış. Tarlada işi bittikten sonra atları sevdiği için tımar edermiş. Ağanın bir gün dikkatini çekmiş. Mustafa Efe’yi çağırarak;
-Benim atımı bundan böyle sen tımar edeceksin demiş.
Bir gece vakti uyku tutmayınca çıra ışığında ıslık çalarak atı tımar ederken ağanın gelini ile karşılaşmış. Ağanın gelini gece vakti çıranın ışığıyla Mustafa Efe’nin kuşağında parlayan silahı görmüş. Telaşlanarak kayınpederine haber vermiş. Sabah olunca ağa tarafından çağrılır. Ağa;
-Oğlum gel bir yemek yiyelim deyinde işkillenmiş.
-Ağa benim yerim ahırdır. Sen rahatına bak demiş. Ağa bu sefer;
-Olsun bundan sonra burada yemek yiyeceksin deyince vaziyeti anlayarak ağaya başından geçenleri anlatır.
Ağa efenin anlattıklarına inanır ve zarar gelmeyeceğine kanaat getirerek kış çıkıncaya kadar kalmasına izin verir.
“Yüğlüklü Veysel Efe’nin Yunan Ordusu’na çalıştığını öğrenir”
Üçdaşşk Mustafa Efe bahar gelince köyüne dönmüştür. Efe namıyla anılan Karlık Köylü Mısdıli Mustafa, Yüğlük Köylü Veysel ve Keçiler Köylü Memiş eşkıyalık yapmaktadır. Kanun kaçağı olarak Murat Dağı eteklerinde epey bir dolanır. Kuvayi Milliye Müfrezesi’ne katılanların suçlarının affedileceğini duymuştur. İnanmak için biraz daha izleyelim diye düşünür.
Eşkıya sayısı itibariyle bölgedeki en büyük eşkıya çetesinin lideri olan Yüğlüklü Veysel Efe; Kütahya Vilayeti Altıntaş Kazası Yüğlük Köyü’ndendir. Yüğlük Köyü Uşak-Kütahya sınırında bir köydür. Veysel Efe’nin bir kız kardeşi Düzlüce Köyü’ne diğer kız kardeşi ise Corum Köyü’ne gelin gitmiştir. Hanımı ise Corum Köylü Çanakkale Şehidi Molla Musa oğlu hanımıdır. Veysel Efe, kız kardeşinin yanına Corum Köyü’ne geldiğinde görüp beğenmiş silah zoruyla evlenmiştir. Köyüm İmamı Molla Musa Hoca silah zoruyla ağlayarak nikâhlarını kıymıştır.
Yunan Ordusu’nun Uşak Kazası’nı işgaliyle kendisini takip eden Banaz Karakol Komutanı Arnavut Tevfik Çavuş’ta kaybolmuştur.
Uşak’ın işgal haberiyle kaçmak için Afyon istikametine doğru yola çıkan Düşkışla Halkı’ndan bir grup Yenice Köy civarında Yunan Ordusu’na yakalanırlar. Yunan askeri Yenice Köy Camisi’ne doldurduğu Düzkışlalı ve Yeniceköylü bu topluluk içinden genç ve güzel kızları zorla ayırdıktan sonra geri kalanını kurşun yağmuruna tutarak katletmiştir.
Yüğlüklü Veysel Efe’nin Yunan Ordusu’na çalıştığı ve şehit ettiği her Türk askeri için Yunan komutanından para aldığını öğrenir. Yüğlüklü Veysel Efe acımasızlığıyla nam salmıştır. Günlerden bir gün bir Türk süvarisini yakalayarak Corum Köyü’ne getirir. Askerin türkü söylediğini ve saz çaldığını öğrenince:
— Bizi sabaha kadar eğlendirirsen seni serbest bırakırım, der.
Asker sabaha kadar türkü söyleyip horon teper. Ancak Veysel Efe sözünde durmaz ve onu da Yunan komutanına teslim eder.
Birkaç defa kızanları aracılığıyla Yüğlüklü Veysel Efe’den katılması için davet almıştır. Köylülerini katleden Yunan Ordusu’na yaltaklanan bu haini ortadan kaldırmaya ve Kuvayi Milliye’ye katılmaya karar verir. Kızanları aracılığıyla bir buluşma talep eder.
“Kuvayi Milliye Ordusu ile işbirliği yapar”
Kuvayi Milliye Müfreze Komutanı’ndan da görüşme talep eder. Hasan Köy yakınlarında dağlık bir alanda bir araya geldiği bir Türk subayına;
- Veysel Efe’nin eşkalini tarif edeyim onu size getireceğimde pusu kurun öldürelim.
diyerek işbirliği teklif etmiştir. Üçdaşşk Mustafa Efe Kuvayi Milliye lehine çalışmaya başlamıştır.
Üçdaşşk Mustafa Efe ile Yüğlüklü Veysel Efe ile bir araya gelerek teklifini iletir;
-Beraber çalışalım, Hasan Köyü dağlarında Türk müfreze kampına baskın verelim.
Yüğlüklü Veysel Efe’nin bu teklife olumlu karşılık vermesiyle yola çıkarlar. Hasan Köyü yakınlarındaki Kuvayi Milliye Müfrezesi’nin kamp alanına geldiklerinde çıkan şiddetli bir çarpışma sonrası Yüğlüklü Veysel Efe adamlarıyla kaçmayı başarır. Üçdaşşk Mustafa Efe pusunun başarısız olmasına sinirlenerek Türk müfreze komutanına bozuk atar;
—Hadi kendini vuramadınız atını niye vurmadınız? Onu bir daha getirecegim ,bu sefer uyanık olun.Atını vurunca yaya kalır yakalarsiniz der.
Üçdaşşk Mustafa Efe Yüğlüklü Veysel Efe’ye müfreze gözetçilerine yakalandıkları için başarısız olduklarını gece tekrar bir baskın yaparlarsa başarılı olacaklarını söyler.İkna etmesiyle baskın hazırlıklarına başlarlar.
Kuvayi Milliye Müfrezesi’nin kamp alanına geldiklerinde vakit sabahın ilk saatlerini göstermektedir. İlk silah sesiyle birlikte müthiş can pazarı başlamıştır. Yüğlüklü Veysel Efe’nin birçok kızanı vurulmuştur. Yüğlüklü Veysel Efe yaralanmış,atı yaralanmış fakat tekrar kaçmayı başarmıştır.Corum Köyü’ne geldiğinde yaralı at ölmüştür. Adamları içine düştükleri pusunun Üçdaşşk Mustafa Efe’nin ihanetiyle geldiğini söyler. Üçdaşşk Mustafa Efe’yi takip etmeye başlarlar. Karargahı Büyük Oturak Köyü’nde olan Yunan Kolordu Komutanı’na haber verirler.
“Yunan ordusu evini yakar ve hanımına işkence eder”
Üçdaşşk Mustafa Efe’nin köyüne giden Yunan askerleri evini yakmış. Hanımına işkence etmiştir. Hanımını köy meydanında ki palamut ağacına ayaklarından asarak işkence eşliğinde sorgulamıştır.Yunan askeri hanımına bağırarak sormuş;
-Kocan nerede söyle!
Hanımı yerini söylememiş. Ama Üçdaşşk Mustafa Efe yakınlarına daha fazla zarar verilmesin diye teslim olmaya karar vermiştir. Yunan Ordusu’na teslim olmadan önce Türk Ordusu’na karşı zorla savaştırırlar diye tetik çeken parmağını kesmiştir. Yunan Ordusu’na teslim olduktan sonra hapsedilmiş sonra sorguya çekilmiştir. Akrabası olan Yüğlüklü Veysel Efe’nin baş kızanı Göcenoğlu Mahmut ölüm haricinde bir cezayla cezalandırılması için çalışmaktadır. Yunan Kolordu Komutanı ona iş birliği teklif eder:
— Bizimle çalış, sana silah ve para verelim. Seni baş efe yapalım.
Üçdaşşk Mustafa Efe başını eğerek şu cevabı verir:
— Ben Türk oğlu Türk’üm. Bunu teklif edeceğine beni kılıcınla öldür.
Bu sözler karşısında etkilenen Yunan Komutanı;
- Sen mert bir Türksün seni öldürmeyeceğim.
Sonrasında Yunan Komutanı’nın emriyle Afyon hapishanesine gönderilir.
Üçdaşşk Mustafa Efe uzun bir süre hapis yattıktan sonra Yunan Ordusu’nun Dumlupınar Meydan Muharebesi’nde bozguna uğramasıyla Afyon’u terk etmiş o da serbest kalmıştır. Köyüne döner.
Bu arada Üçdaşşk Mustafa Efe’nin düşmanı Yüğlüklü Veysel Efe Yunan Ordusu’nun Dumlupınar Meydan Muharebesi’nde bozguna uğramasıyla köyüne gider, annesi ve eşiyle vedalaşır:
— On gün içinde dönersem dönerim, dönemezsem Yunan askerleriyle birlikte Yunanistan’a kaçacağım.
Kaçan Yunan Ordusu’na yetişmek için çıktığı yolda iken bir çeşme başında durur;
-Ben burada banyo yapacağım.
Ancak yanında bulunan Baş Kızanı Düzkışlalı Göcenoğlu Mahmut tarafından vurularak öldürülmüştür.
Üçdaşşk Mustafa Efe ise Kurtuluş Savaşı sonrası çiftçilik yaparak Düzkışla Köyü’nde ailesiyle bir hayat sürdükten sonra 1965 yılında vefat etmiştir.
Uşak ili Banaz ilçesi Düzkışla Köyü sakinlerinden Kuvayi Milliye yanlısı Üçdaşşk Mustafa Efe’'nin torunu Ali Rıza Arslan Bey
ve Uşak ili Banaz ilçesi Corum Köyü sakinlerinden Ahmet Kavak anlatımlarından yararlanılmıştır. Hikayeyi bilenlerin düzeltme yapmasını rica ederim.
Düzkışla Köylü Üçdaşşk Mustafa Efe
Mustafa; Kütahya Vilayeti Uşak Kazası Düzkışla Köyü’nde 1885 yılında doğmuştur. Ailesinin Dolayköy’den geldiği rivayet olunmaktadır. Askerlik çağına yaklaştığı yıllarda bölgede türeyen eşkıyanın en gaddarı Yüğlüklü Veysel Efe’nin kızanı Göcenoğlu Mahmut(Yılmaz) ile akrabalığından dolayı Banaz Karakol Komutanı’nın yaptığı tahkikatta takibe alınmıştır. Komutanın acımasızlığı dillere destandır. Birçok ismi haksız yere idama yolladığı rivayet edilmektedir.
Mustafa iri yapılı bıçkın bir delikanlıdır. Banaz Karakol Komutanı Arnavut Tevfik Çavuş’un dayağına isyan ederek dağa çıkmıştır. Yüğlüklü Veysel Efe’ye katılmayıp asker kaçağı bir grup gençle eşkıyalığa başlamıştır. Cesareti ve atikliği nedeniyle Üçdaşşk Mustafa Efe namıyla anılmaya başlamıştır. Hayatta kalmak için yol keser köy basar. Namı yayılmaya başlamış fakat Banaz Karakol Komutanı’da peşine düşmüştür.
Banaz Karakol Komutanı Tevfik Çavuş’un uzun bir takipten sonra yaptığı bir baskınında bütün adamları öldürülse de kendi kaçmayı başarmıştır.
Afyon tarafına yaya yol alırken bir bayırda beş çift öküzle tarla süren bir ırgat grubuyla karşılaşır. Onlara silahını saklayarak yanaşır ve sorar;
-Selamün Aleyküm ağalar... Bu tarla sizin midir?
-Aleyküm selam. Hayır beyim biz ırgatız.
-İşe ihtiyacım var, ağanıza söyleyiverseniz?
-Akşam olsun köye gideriz. Ağaya kendin sorarsın.
Akşam olunca köye gidip ağadan iş istemiş. Ağa kabul etmiş.Ahıra bir yer ayarlamışlar ve orada yatıp kalkmaya başlamış. Tarlada işi bittikten sonra atları sevdiği için tımar edermiş. Ağanın bir gün dikkatini çekmiş. Mustafa Efe’yi çağırarak;
-Benim atımı bundan böyle sen tımar edeceksin demiş.
Bir gece vakti uyku tutmayınca çıra ışığında ıslık çalarak atı tımar ederken ağanın gelini ile karşılaşmış. Ağanın gelini gece vakti çıranın ışığıyla Mustafa Efe’nin kuşağında parlayan silahı görmüş. Telaşlanarak kayınpederine haber vermiş. Sabah olunca ağa tarafından çağrılır. Ağa;
-Oğlum gel bir yemek yiyelim deyinde işkillenmiş.
-Ağa benim yerim ahırdır. Sen rahatına bak demiş. Ağa bu sefer;
-Olsun bundan sonra burada yemek yiyeceksin deyince vaziyeti anlayarak ağaya başından geçenleri anlatır.
Ağa efenin anlattıklarına inanır ve zarar gelmeyeceğine kanaat getirerek kış çıkıncaya kadar kalmasına izin verir.
Üçdaşşk Mustafa Efe bahar gelince köyüne dönmüştür. Efe namıyla anılan Karlık Köylü Mısdıli Mustafa, Yüğlük Köylü Veysel ve Keçiler Köylü Memiş eşkıyalık yapmaktadır. Kanun kaçağı olarak Murat Dağı eteklerinde epey bir dolanır. Kuvayi Milliye Müfrezesi’ne katılanların suçlarının affedileceğini duymuştur. İnanmak için biraz daha izleyelim diye düşünür.
Eşkıya sayısı itibariyle bölgedeki en büyük eşkıya çetesinin lideri olan Yüğlüklü Veysel Efe; Kütahya Vilayeti Altıntaş Kazası Yüğlük Köyü’ndendir. Yüğlük Köyü Uşak-Kütahya sınırında bir köydür. Veysel Efe’nin bir kız kardeşi Düzlüce Köyü’ne diğer kız kardeşi ise Corum Köyü’ne gelin gitmiştir. Hanımı ise Corum Köylü Çanakkale Şehidi Molla Musa oğlu hanımıdır. Veysel Efe, kız kardeşinin yanına Corum Köyü’ne geldiğinde görüp beğenmiş silah zoruyla evlenmiştir. Köyüm İmamı Molla Musa Hoca silah zoruyla ağlayarak nikâhlarını kıymıştır.
Yunan Ordusu’nun Uşak Kazası’nı işgaliyle kendisini takip eden Banaz Karakol Komutanı Arnavut Tevfik Çavuş’ta kaybolmuştur.
Uşak’ın işgal haberiyle kaçmak için Afyon istikametine doğru yola çıkan Düşkışla Halkı’ndan bir grup Yenice Köy civarında Yunan Ordusu’na yakalanırlar. Yunan askeri Yenice Köy Camisi’ne doldurduğu Düzkışlalı ve Yeniceköylü bu topluluk içinden genç ve güzel kızları zorla ayırdıktan sonra geri kalanını kurşun yağmuruna tutarak katletmiştir.
Yüğlüklü Veysel Efe’nin Yunan Ordusu’na çalıştığı ve şehit ettiği her Türk askeri için Yunan komutanından para aldığını öğrenir. Yüğlüklü Veysel Efe acımasızlığıyla nam salmıştır. Günlerden bir gün bir Türk süvarisini yakalayarak Corum Köyü’ne getirir. Askerin türkü söylediğini ve saz çaldığını öğrenince:
— Bizi sabaha kadar eğlendirirsen seni serbest bırakırım, der.
Asker sabaha kadar türkü söyleyip horon teper. Ancak Veysel Efe sözünde durmaz ve onu da Yunan komutanına teslim eder.
Birkaç defa kızanları aracılığıyla Yüğlüklü Veysel Efe’den katılması için davet almıştır. Köylülerini katleden Yunan Ordusu’na yaltaklanan bu haini ortadan kaldırmaya ve Kuvayi Milliye’ye katılmaya karar verir. Kızanları aracılığıyla bir buluşma talep eder.
Kuvayi Milliye Müfreze Komutanı’ndan da görüşme talep eder. Hasan Köy yakınlarında dağlık bir alanda bir araya geldiği bir Türk subayına;
- Veysel Efe’nin eşkalini tarif edeyim onu size getireceğimde pusu kurun öldürelim.
diyerek işbirliği teklif etmiştir. Üçdaşşk Mustafa Efe Kuvayi Milliye lehine çalışmaya başlamıştır.
Üçdaşşk Mustafa Efe ile Yüğlüklü Veysel Efe ile bir araya gelerek teklifini iletir;
-Beraber çalışalım, Hasan Köyü dağlarında Türk müfreze kampına baskın verelim.
Yüğlüklü Veysel Efe’nin bu teklife olumlu karşılık vermesiyle yola çıkarlar. Hasan Köyü yakınlarındaki Kuvayi Milliye Müfrezesi’nin kamp alanına geldiklerinde çıkan şiddetli bir çarpışma sonrası Yüğlüklü Veysel Efe adamlarıyla kaçmayı başarır. Üçdaşşk Mustafa Efe pusunun başarısız olmasına sinirlenerek Türk müfreze komutanına bozuk atar;
—Hadi kendini vuramadınız atını niye vurmadınız? Onu bir daha getirecegim ,bu sefer uyanık olun.Atını vurunca yaya kalır yakalarsiniz der.
Üçdaşşk Mustafa Efe Yüğlüklü Veysel Efe’ye müfreze gözetçilerine yakalandıkları için başarısız olduklarını gece tekrar bir baskın yaparlarsa başarılı olacaklarını söyler.İkna etmesiyle baskın hazırlıklarına başlarlar.
Kuvayi Milliye Müfrezesi’nin kamp alanına geldiklerinde vakit sabahın ilk saatlerini göstermektedir. İlk silah sesiyle birlikte müthiş can pazarı başlamıştır. Yüğlüklü Veysel Efe’nin birçok kızanı vurulmuştur. Yüğlüklü Veysel Efe yaralanmış,atı yaralanmış fakat tekrar kaçmayı başarmıştır.Corum Köyü’ne geldiğinde yaralı at ölmüştür.Adamları içine düştükleri pusunun Üçdaşşk Mustafa Efe’nin ihanetiyle geldiğini söyler. Üçdaşşk Mustafa Efe’yi takip etmeye başlarlar. Karargahı Büyük Oturak Köyü’nde olan Yunan Kolordu Komutanı’na haber verirler.
Üçdaşşk Mustafa Efe’nin köyüne giden Yunan askerleri evini yakmış. Hanımına işkence etmiştir. Hanımını köy meydanında ki palamut ağacına ayaklarından asarak işkence eşliğinde sorgulamıştır.Yunan askeri hanımına bağırarak sormuş;
-Kocan nerede söyle!
Hanımı yerini söylememiş. Ama Üçdaşşk Mustafa Efe yakınlarına daha fazla zarar verilmesin diye teslim olmaya karar vermiştir. Yunan Ordusu’na teslim olmadan önce Türk Ordusu’na karşı zorla savaştırırlar diye tetik çeken parmağını kesmiştir. Yunan Ordusu’na teslim olduktan sonra hapsedilmiş sonra sorguya çekilmiştir. Akrabası olan Yüğlüklü Veysel Efe’nin baş kızanı Göcenoğlu Mahmut ölüm haricinde bir cezayla cezalandırılması için çalışmaktadır. Yunan Kolordu Komutanı ona iş birliği teklif eder:
— Bizimle çalış, sana silah ve para verelim. Seni baş efe yapalım.
Üçdaşşk Mustafa Efe başını eğerek şu cevabı verir:
— Ben Türk oğlu Türk’üm. Bunu teklif edeceğine beni kılıcınla öldür.
Bu sözler karşısında etkilenen Yunan Komutanı;
- Sen mert bir Türksün seni öldürmeyeceğim.
Sonrasında Yunan Komutanı’nın emriyle Afyon hapishanesine gönderilir.
Üçdaşşk Mustafa Efe uzun bir süre hapis yattıktan sonra Yunan Ordusu’nun Dumlupınar Meydan Muharebesi’nde bozguna uğramasıyla Afyon’u terk etmiş o da serbest kalmıştır. Köyüne döner.
Bu arada Üçdaşşk Mustafa Efe’nin düşmanı Yüğlüklü Veysel Efe Yunan Ordusu’nun Dumlupınar Meydan Muharebesi’nde bozguna uğramasıyla köyüne gider, annesi ve eşiyle vedalaşır:
— On gün içinde dönersem dönerim, dönemezsem Yunan askerleriyle birlikte Yunanistan’a kaçacağım.
Kaçan Yunan Ordusu’na yetişmek için çıktığı yolda iken bir çeşme başında durur;
-Ben burada banyo yapacağım.
Ancak yanında bulunan Baş Kızanı Düzkışlalı Göcenoğlu Mahmut tarafından vurularak öldürülmüştür.
Üçdaşşk Mustafa Efe ise Kurtuluş Savaşı sonrası çiftçilik yaparak Düzkışla Köyü’nde ailesiyle bir hayat sürdükten sonra 1965 yılında vefat etmiştir.
(GÖRSEL: YAPAY ZEKA)